Manier van denken in termen van vriend en vijand.
Bekendste voorbeeld: de Koude Oorlog.
De verhoudingen tussen Oost en West werden erdoor bepaald.
De wereld leek verdeeld in twee kampen.
Wie geen deel uitmaakte van het vriendschappelijke kamp werd automatisch behandeld als lid van het vijandelijke kamp.
De denkwijze biedt weinig ruimte voor nuances.
Niet alleen in het Israël-Palestinaconflict speelt deze manier van denken een belangrijke rol. De Arabische wereld kenmerkt zich door onderlinge verdeeldheid en vijandschap. In de laatste decennia zijn meer dan een miljoen mensen omgekomen bij oorlogen in en tussen Arabische landen.
Echter, tegenover de Israëli’s zijn de Arabische landen onderling vrienden en dus gezamenlijk de vijand van de Joden. Ook hier is weinig ruimte voor nuancering. De vijand is ‘het kwaad’ en de vriend is goed. De Israeli’s op hun beurt rekenen de VS tot het vriendschappelijke kamp. Van de EU zijn ze – op basis van eerdere ervaringen – minder zeker.
Vijanddenken bemoeilijkt het vredesproces, omdat het moeilijk is om samenlevingen te ontdoen van dergelijke sociologische denkkaders. Immers, wie altijd vol overtuiging heeft geloofd dat de andere partij de vijand is, zal moeilijk van dat idee kunnen afstappen. Zowel individuen als groepen groeien op met het idee dat er een vijand is. Dat gaat niet alleen op tussen landen, maar ook tussen religies, ja, zelfs binnen religies. Het is niet moeilijk een lijst te maken van factoren die dat idee beïnvloeden. Te denken valt onder meer aan
- kerken, moskeeën en synagogen,
- de (inter-) nationale media,
- de media binnen de eigen groep,
- de overheid,
- de familie (stamverbanden),
- de school,
- de werkomgeving,
- de sociale omgeving.
Niet alleen in het Midden-Oosten is sprake van religieus gemotiveerd vijanddenken. Ook in de christelijke wereld ziet men degene die een andere religie aanhangt als de vijand. Eeuwenlang hebben katholieken en protestanten elkaar als de vijand beschouwd. Het geldt ook voor joden en moslims. Veel joden hebben eeuwenlang de christenen als hun vijand gezien. Nu zijn de moslims de vijand en andersom.
Een opvallend kenmerk van de christelijke beschaving lijkt de opdracht van Jezus dat men zijn vijand moet liefhebben. De gedachte komt echter ook al in het Oude Testament voor. In de praktijk blijkt dat, zoals uit geschiedenis blijkt, nauwelijks uitvoerbaar. Denken in termen van vriend of vijand is nog vandaag de standaard.
Sommige deskundigen maken de zaak nog ingewikkelder. Ze beweren dat al veel eerder, maar ook in de tijd van Jezus, het idee van liefde voor de vijand alleen gold voor vijanden binnen de eigen groep. Voor mensen buiten de eigen groep lag (en ligt) het anders: die mocht (mag) men wél haten, als de vijand beschouwen en uiteindelijk zelfs doden. De Hebreeuwse Bijbel bevat tientallen incidenten waarin (nota bene in opdracht van de god van de Joden zelf!) het prachtige gebod Gij zult niet doden even opzij werd gezet.
Meer weten?
