‘Heilige Stoel’. Domein van de Pausen. Zetel van de rooms-katholieke Kerk.
Neemt na de val het Romeinse Rijk in de 4e eeuw na Chr. de wereldlijke en politieke macht in Europa over. Binnen de christelijke dogmatiek ontstaat honderd jaar na de dood van Jezus de idee van de plaatsvervanging. Zijn lijden en sterven maakt de christelijke kerk tot het nieuwe uitverkoren volk van God. Het joodse volk speelt niet langer de rol van het prechristelijk tijdperk. Vanwege hun vermeende rol in de kruisdood van Christus worden ze als een minderwaardig volk gezien.
De verhouding tussen de christelijke Kerk en de joden ontwikkelt zich vanaf het begin ongunstig. Het Vaticaan is de belangrijkste veroorzaker van het religieuze antisemitisme. Kerkvaders (Origines, Augustinus) en kerkhervormers (Thomas à Kempis, Luther) laten zich door de eeuwen heen in negatieve bewoordingen over joden uit. Later misbruiken politieke machthebbers, zoals Hitler, de houding van de Kerk als rechtvaardiging voor de meest bloedige jodenvervolgingen.
De kruistochten komen op gang door een oproep van het toenmalige hoofd van de r.-k. Kerk, Paus Urbanus II (1088-1099) tijdens het Concilie van Clermont in 1095. De wens om de christelijke heiligdommen in Jeruzalem, Bethlehem en Hebron te beschermen eist – naast enorme aantallen aanvallers en moslims – ook veel joodse slachtoffers.
De activiteiten van de Inquisitie kosten niet alleen veel ketters (andersdenkenden, protestanten) en ‘heksen’, maar ook tienduizenden joden het leven.
Het protestantisme als afscheiding van de kerk ontstaat door controversiële zaken als de aflaat en de heiligenverering.
Als in 1945 de Holocaust bekend wordt laat het Vaticaan weinig van zich horen. Bij de rol van Pius XI en Pius XII worden vraagtekens geplaatst. Het Vaticaan beschikt al in 1943 over informatie dat zich in Duitsland en Polen een grootscheepse genocide voltrekt. Het Vaticaan publiceert in die periode allerlei geschriften, maar afkeurend commentaar op de Shoah blijft achterwege. Het lijkt erop dat politieke en religieuze belangen zwaarder wegen dan menselijke.
Na de Tweede Wereldoorlog komt van alle kanten kritiek op het Vaticaan. Ook van binnenuit is er het besef dat het Vaticaan meer had kunnen doen om de holocaust te voorkomen en levens van Joden te redden.
De houding van het Vaticaan tijdens de Tweede Wereldoorlog leidt er volgens veel bronnen mede toe dat veel katholieken na WO2 de kerk verlaten. Een belangrijke oorzaak voor de ontkerkelijking zou de vermeende medeplichtigheid van de kerk zijn aan de genocide op joden, zigeuners, Slaven, krijgsgevangenen en geesteszieken door het fascistische nazi-regime. Het Vaticaan zou de gedachtegang hebben gevolgd dat het fascisme moest worden ondersteund. Het kwam goed van pas in de strijd tegen het grootste kwaad dat de Kerk bedenken kon: communisme en socialisme.
Over de houding van het Vaticaan m.b.t. vluchtelingen en daders bestaan tegenstrijdige verslagen. Er zijn verhalen van bescherming en redding door kerkleiders. Maar ook ontsnappen nazi-leiders via het Vaticaan en andere instellingen van de katholieke kerk aan hun arrestatie en veroordeling. Een deel van de nazi-leiders is praktiserend rooms-katholiek.
1964
Eerste bezoek van een Paus (Paulus VI) aan Israël, het door Jordanië bezette gebied en Oost-Jeruzalem.
1975 Het Vaticaan publiceert: ‘Richtlijnen en suggesties voor de verhouding met het Jodendom’. Het neemt afstand van de katholieke leer dat het jodendom rigide en liefdeloos is. De gelovigen worden opgeroepen om het antisemitisme te bestrijden.
1985 De Vaticaanse publicatie ‘De Gezamenlijke Band – Christenen en Joden’ schenkt positieve aandacht aan het Jodendom. Voor het eerst worden in een Vaticaans document de holocaust en de staat Israël aangeroerd. Johannes Paulus II ontmoet tijdens een bezoek aan ons land geen joodse leiders: hij weigert aan hun eis eerst de staat Israël publiekelijk te erkennen te voldoen.
1989 Opnieuw een document uit het Vaticaan: ‘De Kerk en Racisme’. Antisemitisme – de meest tragische vorm van racisme van onze eeuw – wordt afgewezen. Er zijn plannen voor een katholiek klooster in Auschwitz. Uit Polen klinkt protest: de Poolse kardinaal Glemp doet antisemitische uitspraken. Het Vaticaan veroordeelt zijn gedrag.
1993 De Basisovereenkomst (wederzijdse erkenning en normalisatie van de betrekkingen) wordt getekend tussen Israël en het Vaticaan. De vele kostbaarheden (kunstvoorwerpen, synagogen) die de Kerk in de loop van de eeuwen van de joden heeft geroofd worden niet teruggeven.
1998 Van het Vaticaan verschijnt een document ‘Wij gedenken: een beschouwing over de Shoah’. Het gaat uitvoerig in op de ontwikkeling van het antisemitisme, de rol van de Pausen en die van de nazi’s. De ‘diepe droefenis die de katholieke kerk wenst uit te spreken over de fouten van haar zonen en dochters uit elk tijdperk’ wordt her en der uitgelegd als uiterst behoedzame excuses. Er verschijnen reacties als zou de verklaring ’te laat’ zijn en ’te zwak’.
2000 In maart bezoekt Paus Johannes Paulus II Israël. Over het algemeen wordt het als positief ervaren. Hij toont niet alleen interesse voor de heilige plaatsen van de christenen, maar ook voor die van het jodendom. De wens om Jeruzalem als christelijke heilige stad te behouden brengt met zich dat het Vaticaan in het conflict geen standpunt inneemt; eerder is er de neiging tot toegeeflijkheid voor het islamitische standpunt dan steun voor de Joden.
_______________________________________________________________________________________________________________________
” God van onze vaderen, U koos Abraham en zijn nakomelingen uit
om Uw Naam tot de volkeren te brengen. We zijn diep bedroefd om het gedrag van hen die in de loop der geschiedenis
het lijden van deze uw kinderen veroorzaakt hebben,
en U om vergeving vragend willen wij ons verplichten tot een zuivere broederschap
met het volk van het verbond.’
Geschreven gebed van Paus Johannes Paulus II. In maart 2000 achtergelaten in een spleet
van de Klaagmuur in Jeruzalem.
________________________________________________________________________________________________________________________
Tot vreugde van de Palestijnen bezoekt hij ook de Tempelberg en Bethlehem. Samen met Arafat staat hij voor de tv-camera’s en bepleit ‘de natuurlijke rechten van de Palestijnen op een eigen land’. Dat hij niet concreet over het recht op terugkeer van de Palestijnen praat, stelt ze teleur.
De joden leggen het pauselijke bezoek aan de Klaagmuur, hun heiligste plaats, graag uit als een erkenning van het recht op terugkeer van het joodse volk naar hun heilige land.
Rond de eeuwwisseling ontstaat om andere redenen scherpe kritiek op het Vaticaan. Het afwijzende standpunt van de paus over condoomgebruik als wapen tegen aids (‘condooms houden aids niet tegen’) en de voorkeur voor onthouding en een betere beheersing van seksueel gedrag zou de verbreiding van de ziekte in de hand werken. Miljoenen mensen, voornamelijk in Afrika, vallen aan de moderne pest ten prooi.
Direct na de eeuwwisseling worden – vooral in de Verenigde Staten – priesters beschuldigd van pedofilie: ze erkennen hun machtspositie te hebben misbruikt om seksuele handelingen te verrichten met jonge jongens. In Boston wordt een enorme schadevergoeding betaald. Sommige commentatoren worden verleid tot de uitspraak dat de (volgens velen schatrijke) Kerk prompt failliet zou zijn als alle katholieke priesters voor hun fouten zouden moeten betalen.
In november 2001 excuseert Johannes Paulus II zich in zijn eerste internetboodschap voor het seksuele misbruik dat priesters begaan. Ook seksueel misbruik van nonnen wordt aangeroerd. Citaat: “Seksueel misbruik door priesters en andere geestelijken heeft diep lijden en morele schade veroorzaakt bij de slachtoffers. Het is ook schadelijk voor het kerkelijke leven en een hindernis voor de verspreiding van het Evangelie”.
In de zomer van 2004 start een Nederlands bisdom van de Kerk een proces tegen verzekeringsmaatschappij Aegon. Die weigert de schadeclaim van 56.000 euro te vergoeden die is uitbetaald aan een meisje dat door een priester seksueel is misbruikt. Het bisdom stelt dat het hier om bedrijfsongevallen gaat. Aegon stelt er tegenover dat seksueel misbruik door werknemers van de Kerk niet onder de polisvoorwaarden valt.
In augustus 2005 schrijft de nieuwe Kerkleider, Benedictus XVI, geschiedenis. In Keulen – in zijn Duitse geboorteland – spreekt hij tijdens de Wereldjongerendagen honderdduizenden gelovigen toe. Hij brengt een bezoek aan een synagoge, verwijst naar de joodse wortels van het christelijke geloof en waarschuwt voor antisemitisme. Ook ontmoet hij moslimleiders. Het internationale terrorisme noemt hij een uitholling van onze democratische waarden. “Er zijn kleine groepen fanatici, maar er is geen botsing van beschavingen”.
