Muur (of hek)

Israël bouwt een muur – tussen het eigen land en dat van de Palestijnen. Motief: de noodzaak tot zelfverdediging (bescherming van de eigen bevolking) en de wens de aantallen slachtoffers te beperken.

De bouw leidt in de hele wereld tot grote verontwaardiging. Verondersteld wordt dat het erom gaat (a) de Palestijnen het leven onmogelijk te maken, (in de hoop dat ze naar Jordanië of Egypte vertrekken), en (b) Palestijns land in te pikken.

Inleiding

Sinds het uitbreken van de Tweede Intifada is de Israëlische overheid begonnen met uitbreiding van het al jaren bestaande hekwerk. Op sommige trajecten vervangt men het hek door een metershoge betonnen muur. Zoals altijd als het om het Israëlisch-Arabisch conflict gaat komt uit alle hoeken van de wereld commentaar los, variërend van felle verontwaardiging tot warme instemming.

Doel

Muren of hekken worden aangelegd om ruimtes af te schermen voor ongewenste menselijke of dierlijke bezoekers. Bedrijven, scholen en kloosters bouwen een hek om hun panden, overheden zetten muren om hun domeinen, koningen zetten ze om hun paleizen. Waar mensen ongewild proberen andermans stad of land te betreden worden stads- en landsgrenzen beschermd met hekken en muren. Particulieren plaatsen ze – om conflicten te voorkomen – tussen hun tuin en die van de buurman. Kortom, hekken en muren zijn uit de moderne samenleving niet weg te denken.

Specifiek

Een andere kwestie is de afscheiding tussen verondersteld Israëlisch en verondersteld Palestijns gebied op de Westbank (de Westoever van de Jordaan, sinds 1967 door Israël bezet). Deels gaat het om prikkeldraad, deels om rasterhekwerk en deels om betonnen staketsels. In juni 2002 is met de bouw van het bouwwerk, dat zo’n 700 km lang moet worden, begonnen. In de internationale propagandaslag duiken andere benamingen op: apartheidshek, prikkeldraadversperring, veiligheidshek, veiligheidsmuur, anti-terreurhek (op advies van een Frans reclamebureau), afscheidingsmuur, Muur der Schande (Pal.), veiligheid barrière. Waar het om een al tientallen jaren bestaand hekwerk gaat heeft nooit veel protest geklonken: de kritiek focust zich op de uit gewapend beton opgetrokken muur, compleet met wachttorens en gecontroleerde doorgangen, de zogenaamde checkpoints.

Misverstand

Zoals gezegd, het grootste deel van hek en muur is niet van de laatste twee jaar. Al decennia geleden zijn tussen Palestijnse en Israëlische gebieden hekken van staalgaas en prikkeldraad aangelegd. Het verschil is dat er nu ‘lelijke en hoge betonbouw’ bij is gekomen. Deze betonnen staketsels worden volgens het IDF speciaal neergezet op plaatsen waar Palestijnse scherpschutters vanuit Palestijnse huizen of flats ongezien Israëlische burgers kunnen doodschieten.

Nog een misverstand: het initiatief is – anders dan meestal gedacht en gezegd wordt – niet afkomstig van de rechtse havik Sharon, maar al tot in detail uitgewerkt door de linkse regering van zijn voorganger Barak.

Motivatie

De muur en het hek zijn volgens de Israëlische regering vooral bedoeld om een betere controle op binnenkomende Palestijnen te kunnen uitoefenen, waardoor (zelfmoord-) aanslagen kunnen worden verhinderd. Het argument dat de Israëlische overheid de – wettelijke en internationaal erkende – taak heeft de eigen burgers te beschermen tegen geweld van buiten wordt nauwelijks tegengesproken.

De muur wordt veel vergeleken met die van Berlijn. Het verschil blijft onderbelicht. De muur in Berlijn diende om de eigen bevolking het vluchten (richting Westen) onmogelijk te maken. Die van Israël is volgens Israëlische functionarissen bedoeld om moordpartijen door ‘buitenlandse’ indringers te voorkomen.

De gematigde Israëlische leider Shimon Peres noemt een opmerkelijke reden om achter de aanleg van een scheidingsmuur te staan. Hij meent dat een dergelijke stap uiteindelijk de vorming van een Palestijnse staat dichterbij zal brengen.

Tegenargumenten

Veel mensen buiten – maar ook binnen – Israël keren zich tegen de bouw van de muur. De vrije doorgang van personen en goederen, hét symbool van westerse vrijheid, wordt er in hun ogen door belemmerd. Tienduizenden Palestijnen worden van hun landbouwgrond gescheiden, waardoor ze hun inkomstenbron verliezen; velen komen gevangen te zitten tussen de Groene Lijn en de muur. Complete dorpen worden ervoor gesloopt en enorme aantallen olijfbomen worden gerooid.

Sommigen brengen een nuance aan: ze gaan met de bouw akkoord mits Israël hem alleen op eigen grond bouwt. De Palestijnse samenleving mag er niet de dupe van worden. Met eigen grond wordt dan bedoeld de Groene Lijn, dus de demarcatiegrens van vóór de oorlog van 1967. In die oorlog veroverde Israël de stukken land die sindsdien als de Bezette Gebieden worden aangeduid en die als de toekomstige Palestijns gebieden worden beschouwd.

Verdrijving

Sommige Israëlcritici gaan verder. Zij betogen dat het helemaal niet om mensenlevens gaat: Israël zou heel andere bedoelingen hebben. De muur moet de Palestijnen het leven onmogelijk maken. De Palestijnse economie moet erdoor worden aangetast. Israël doet dat opzettelijk om ze tot vertrek (transfer naar bijv. Jordanië) aan te sporen. Verdedigers van Israël stellen dat er nooit een officiële grens is overeengekomen en dat er nog geen officiële Palestijnse staat is, dus dat het hek ook nooit op Palestijns gebied kan zijn geplaatst.

Tegenstanders dragen aan dat als Palestijnen zo graag zelfmoordaanslagen willen plegen, ze zich niet door een muur laten tegenhouden. Gewaarschuwd wordt voor de mogelijkheid dat zich vanaf nu andere vormen van aanslagen zullen ontwikkelen, bijv. door bommen, granaten en zelfs raketten over de muur te schieten. Het IDF is immers nu al druk bezig de tientallen tunnels waardoor Palestijnen wapens en explosieven aanvoeren – vooral vanuit Egypte en vooral in de Gazastrook, te dichten. Kortom, zolang je geen (nieuwe) maatregelen neemt komt de vijand ook niet met iets nieuws.

Israëlcritici verklaren dat alleen 1) de ontruiming van de bezette gebieden, 2) het vormen van een eigen Palestijnse staat en 3) een verbetering van de Palestijnse economie een eind kan maken aan de zelfmoordaanslagen. Prompt komen de bekende tegenargumenten: 1) al ruim vóór de bezetting was er Arabisch-Palestijns geweld, 2) over een eigen staat wordt al jaren onderhandeld (land-voor-vrede) en 3) de Palestijnen hebben hun slechte economie aan zichzelf, aan hun opstanden, de intifada’s dus, te wijten. Fijntjes voegen voorstanders eraan toe dat in de periode tussen beide Intifada’s het Palestijnse gebied – hoe onvrij en onderdrukt ook – het welvarendst stukje Arabië was.

De grote meerderheid (bijna 70%) van het Israëlische volk was het in juni 2002 – volgens in Israëlische kranten gepubliceerde enquêtes – met de bouw van de muur volmondig eens. De kolonisten zijn er volgens nieuwsmedia tegen, omdat verdere uitbreiding van nederzettingen erdoor wordt verhinderd.

Muur of hek

Niet op alle plaatsen gaat het om een muur. Het overgrote deel ervan bestaat uit een – zoals gezegd deels al jarenlang aanwezig – hek van prikkeldraad, dat zo weer kan worden weggehaald zodra de situatie veilig is. Ook zou de betonnen muur zo zijn geconstrueerd dat hij gemakkelijk kan worden verplaatst of verwijderd. In feite doen de Israëlische autoriteiten de toezegging dat de muur zal worden verwijderd zodra de zelfmoordaanslagen stoppen en de vrede uitbreekt. ‘Muren kunnen vervangen worden, mensenlevens niet’.

Hier en daar zijn langs de muur wachttorens gebouwd, waarin bewapende Israëlische soldaten de doorgang bewaken. Oudere Israëli’s melden dat ze daardoor te veel herinnerd worden aan de concentratie- en vernietigingskampen van het Duitse naziregime, waarin miljoenen Joden zijn omgebracht. Uit dezelfde hoek klinkt het geluid dat de Joden niet alleen de Palestijnen maar vooral zichzelf hiermee – net als vroeger in Europa – in een getto opsluiten.

Succes

Israëlische autoriteiten noemen de muur in de lente van 2004 een succes: het aantal door Palestijnse zelfmoordaanslagen gedode landgenoten zou in korte tijd al meer dan gehalveerd zijn. Israëlische nieuwsbronnen melden niet zonder trots dat ook het aantal Palestijnse slachtoffers door de muur sterk verminderd is – vanwege de afgenomen represailles van de IDF. Voor Israëlcritici lijkt het slinkend aantal slachtoffers geen interessant aspect: in geen van hun bronnen wordt het overgenomen of aangehaald. Wel wordt de rekenmethode betwist. Men neemt liever aan dat de Palestijnse terreurorganisaties zich sindsdien hebben gematigd.

Een zelfmoordaanslag in Tel Aviv in juli 2004 – de eerste sinds vier maanden – zou zijn gepleegd door een Palestijn die uit een deel van de Westbank is gekomen waar nog geen hek stond. Sharon: “Dit is de eerste aanslag die wordt uitgevoerd onder auspiciën van het ICJ” (= het International Court of Justice, het Internationaal Gerechtshof in Den Haag).

Buitenland

In Europa leven we sinds “Maastricht” en “Schengen” in een tijd van “ontmuring”. Openheid is het devies. Er is teleurstelling dat Israël zijn toevlucht neemt tot iets waar wij zojuist afscheid van genomen hebben. De actuele noodzaak van zelfverdediging en de beperking van slachtofferaantallen is bij veel commentatoren uit ons werelddeel geen thema.

In november 2003 kritiseert paus Johannes Paulus II Israël om de muur. “We hebben in het Midden-Oosten geen muren nodig maar bruggen”.

De VS komt niet met een concrete veroordeling. Wel uiten zowel de VS als de EU kritiek op de plááts van de muur: het was beter geweest als Israël de scheidslijn van 1967 niet had overschreden. De Palestijnen op hun beurt uiten kritiek op VS en EU: “Nu handelen we diplomatiek in plaats van terroristisch en nu wordt de deur voor onze neus dichtgegooid”.

Het Nederlandse standpunt is dat de bouw van de muur weliswaar in strijd is met het internationaal recht, maar dat het beter zou zijn als het Hof afziet van een uitspraak. Die levert geen bijdrage aan de inspanningen van beide partijen om de politieke dialoog weer op te starten.

In de lente van 2004 vindt voor het Vredespaleis in Den Haag een demonstratie plaats. Israëlische en Palestijnse betogers worden uit elkaar gehouden met… verplaatsbare veiligheidshekken.

Begin juli 2004 veroordeelt het Internationaal Gerechtshof in Den Haag de bouw: de muur moet worden afgebroken. De uitspraak is een aanbeveling aan de Verenigde Naties. Algemeen wordt aangenomen dat het indienen van een VN-resolutie geen zin heeft: die zal door de VS-veto worden geblokkeerd. In Israël wordt kalm gereageerd. “Alleen de Israëlische rechters zijn bevoegd over de aanleg van een muur te oordelen”; “De VN keurt hiermee de zelfmoordaanslagen goed” en “Over een paar weken is men het vergeten”. Critici vallen de autoriteit van de rechters aan: een deel van hen zou uit landen komen waar de mensenrechten met voeten worden getreden.

Op 21 juli 2004 neemt de Algemene Vergadering van de VN met 150 tegen 6 een resolutie aan waarin Israël wordt opgeroepen de muur af te breken. Eraan voorafgaand hadden de Arabische landen een ontwerpresolutie ingediend die Israël oproept de uitspraken van het ICJ in Den Haag uit te voeren. De complete EU stemt voor. Op aanbeveling van Nederland wordt aan de tekst toegevoegd dat ieder land het recht heeft zichzelf te verdedigen, dat de Palestijnen hun zelfmoordacties dienen te staken en dat Israël zich moet inhouden bij het nemen van represailles.

Vanuit Israël wordt er met bitterheid op gewezen dat allerlei landen muren hebben gebouwd om de bevolking tegen indringers te beschermen. Nog nooit eerder heeft een VN-instantie ook maar een poging ondernomen om een land hiervoor te veroordelen. Men tracht aan te tonen dat de VN gedomineerd wordt door Arabische en islamitische dictaturen. Men noemt het oneerlijk dat de leiders die een uitspraak van de VN eisen dezelfde leiders zijn die met hun aanslagen het hek en de muur noodzakelijk hebben gemaakt. Israël meent dat alleen het eigen Hooggerechtshof bevoegd is. Op bevel van datzelfde instituut zijn – na rechtszaken die Palestijnen hebben aangespannen – delen van de muur intussen verplaatst.

Andere muren

De wereld wordt niet voor het eerst met een muur geconfronteerd. Een kleine greep: naast de al eerder genoemde Berlijnse muur – in 1989 neergehaald – kennen we vooral

de antieke Chinese Muur, met een lengte van meer dan 5.000 km. Eeuwenlang heeft die met wisselend succes gefunctioneerd als barrière om indringers van buiten tegen te houden. Delen ervan gelden nog steeds als bezienswaardigheid

In het zuiden van de VS moet een honderden kilometers lange muur de illegale immigratie van Latijns-Amerikanen (Mexicanen) tegenhouden

In Marokko is recentelijk – om de bewoners van de voormalige Spaanse Sahara in bedwang te houden – een muur aangelegd van 2.800 km lengte

Saoedi-Arabië bouwt in 2004 aan een afscheidingsmuur met Jemen – grotendeels op grondgebied van Jemen – om terroristen uit het Zuiden tegen te houden. Beide laatstgenoemde landen stemden voor de VN-resolutie tegen Israël

Zelfs heeft EU-lid Spanje op Afrikaanse bodem (Ceuta) een hek gebouwd om gelukszoekers richting Europese Unie tegen te houden. Pogingen om (zwemmend) de enclave binnen te komen kosten geregeld ‘gelukszoekers’ uit Afrika het leven.

Om van tarief- en tolmuren – belangrijke oorzaak van armoede buiten de westerse wereld – nog maar te zwijgen. Tegenstanders van deze onzichtbare muren trachten vergeefs – onder meer via internet – in de internationale schijnwerpers te komen.

In de propagandaslag tussen Israël en de Palestijnen rond de muur lijken de laatsten te hebben gescoord.