Al eeuwenlang slachtoffers van discriminatie en haat. Gevolg: onderdrukking, pogroms en Holocaust. Komen vanaf 1880 in steeds grotere aantallen uit Europa naar Palestina. Joden zien dat als het hun Beloofde Land. Gevolg: strijd met de Arabieren. De Verenigde Naties lanceren in november 1947 een Verdelingsplan. Gevolg: burgeroorlog. De leider van de Joden, Ben-Goerion, roept in 1948 de staat Israël, de Joodse Staat, uit. Gevolg: honderdduizenden Arabische Palestijnen komen in vluchtelingenkampen terecht. En… al sinds 1948 twijfel aan het bestaansrecht van de staat Israël.
Oorsprong
Het ontstaan van het volk Israël (de Israëlieten) wordt gedateerd rond 2.000 v. Chr., in de 12e dynastie van de Egyptische farao’s, met Abraham als aartsvader. De joodse talen zijn Hebreeuws en Jiddisch. In de Bijbel komt het woord Joden voor het eerst voor in de Kronieken. In Ezra 4:12 verschijnt het woord voor het eerst in etnisch verband.
Afwijkend
De naam is ontleend aan het Hebreeuwse Jehoedi, de stam van Juda (Jehoeda), de ‘kinderen Israëls’, d.w.z. de afstammelingen van Jakob, die later Israël wordt genoemd). De term jood (gr.: Joudaios; Latijn Judaeus) werd vooral in de Griekse en Romeinse diaspora gebruikt en had vaak een negatieve, ongunstige betekenis. De naam duidt niet alleen een volk maar ook een religie aan. Hij geldt voor personen die
a) de joodse religie aanhangen,
b) op grond van afstamming tot het Joodse volk behoren,
c) als etnische groep met die naam in het land Israël wonen.
De meervoudige betekenis van het woord is verwarrend en geeft de joodse (of Joodse) bevolkingsgroep een bijzondere plaats in de rij van volken: groepsaanduidingen voor andere volken zijn OF nationaal OF religieus.
Uitzondering
Voor de schrijfwijze van het woord in de Nederlandse taal bestaan strikte regels. Als de religieuze groep wordt bedoeld wordt het woord ‘joden’ met een kleine letter geschreven. Als het om de geografische aanduiding gaat, d.w.z. de Joodse inwoners van Israël, dan is een hoofdletter van toepassing.
Tegen de regel wordt veel gezondigd: de ene auteur schrijft het woord consequent met een hoofdletter; de ander houdt stug vast aan de kleine letter. Aan de schrijfwijze is vaak al te zien welk standpunt de schrijver inneemt.
Wie is jood?
Volgens de orthodoxe joodse wetgeving is iemand een jood als hij of zij een kind van een joodse moeder is – of als hij of zij zich tot het jodendom heeft bekeerd op grond van de joodse religieuze wetten. Al eeuwen bestaat onenigheid over wat precies de juiste formule is.
Historische visie
Het joodse volk, de Judeeërs, de afstammelingen van Juda is volgens deskundigen een andere naam voor een duidelijk te onderscheiden deel van het bijbelse volk Israël, namelijk de afstammelingen van Juda. De aanduiding Israël zou alleen hebben gegolden voor het Tienstammenrijk.
Heil
In het Nieuwe Testament van de Bijbel wordt gediscussieerd over de belangrijkste redenen om tot God te bidden. De apostel Johannes schrijft in dit verband: “Het heil is uit de Joden”, (in de r.-k.-bijbel: “De zaligheid is uit de Joden”). Gedoeld wordt op de oorsprong van Jezus Christus, die de christenen zien als hun Messias, hun Heiland en de Verlosser.
Sefardische joden
Sefardim zijn vluchtelingen uit Spanje en Portugal, vanwege onder meer de Spaanse Inquisitie. Ze zijn vaak aan hun achternaam te herkennen: Cardozo, Nunes, Pereira.
Askenazische joden
Sinds de 10e eeuw n. Chr. wordt deze aanduiding in de joodse literatuur gebruikt voor Duitsland. Vluchtelingen uit Oost-Europa, zoals Duitsland, Polen en Rusland dragen achternamen als Hamburger, Polak, Moszkowics en Van Praag. In de Bijbel wordt de naam Askenaz genoemd als een van de zonen van Gomer (in Genesis 10:3). Bijbelonderzoekers situeren Gomer en zijn nakomelingen – op basis van profetieën van onder meer Jesaja – in het westen van Rusland.
Cijfers
In Israël wonen in 2004 ongeveer 5 miljoen Joden en 1 miljoen mensen met een andere nationaliteit. In Nederland woonden vlak vóór WO2, in 1939 ongeveer 135.000 joden, van wie er naar schatting 106.000 in de vernietigingskampen, de Holocaust of Sjoa (Shoah), zijn omgekomen. In juli 2002 wonen in ons land ongeveer 45.000 joden, van wie 900 uit Rusland en 5.000 uit Israël. In de VS wonen circa 6 miljoen joden.
Nuance
Net zo min als dat voor andere volken geldt, is er een gemeenschappelijk kenmerk dat de noemer ‘de joden’ rechtvaardigt. De kreet heeft net zo weinig inhoud als ‘de Amerikanen’ of ‘de Duitsers’. Er is een enorme variëteit aan opvattingen en smaken. Aan de laatste verkiezingen in Israël deden meer dan dertig partijen mee. Er zijn fel liberale, fel zionistische en antizionistische, fel religieus-orthodoxe en fel seculiere, maar ook humanistische en atheïstische joden.
Apart ras
Over joden bestaan al eeuwenlang veel vooroordelen. De nog steeds bij veel mensen levende opvatting dat joden specifieke raciale kenmerken zouden hebben, waardoor ze in genetische zin kunnen worden onderscheiden van hun buren, hoort thuis in het rijk der fabelen. Deze opvatting is een ergerlijke vorm van antisemitisme en raciale discriminatie en heeft joodse medeburgers onnoemelijk leed gebracht. Voor de opvatting dat ‘de joden’ over buitensporige (‘puissante’) rijkdommen zouden beschikken of extreem slim zouden zijn, is geen enkel wetenschappelijk onderbouwd bewijs te vinden.
Discriminatie in taal
De door buitenstaanders als jodenstreek betitelde handeling is een opmerkelijk – en in veel woordenboeken terug te vinden – onderscheidend, discriminerend begrip. Voor de populaire stelling dat joden vaker dan andere mensensoorten etnisch-specifiek slimme zetten doen ontbreekt ieder wetenschappelijk bewijs. De uitdrukking “het lijkt hier wel een jodenkerk” is minder ernstig. Ze stamt uit de jaren dertig van de 20e eeuw en houdt niet meer in dan dat de omgeving wat rumoerig is. In christelijke kerkgebouwen wordt meer waarde gehecht aan stilte dan in synagogen.
Bestuurlijke ervaring
In veel culturen en in alle tijden komen we mensen van joodse afkomst tegen die een vooraanstaande plaats innemen in het openbare bestuur. Van de bijbelse voedselorganisator Jozef tot presidentsadviseur Kissinger: joodse mensen zouden zich volgens sommige wetenschappers onderscheiden door bestuurlijke kwaliteit. In de Middeleeuwen onderscheiden joden zich als arts, leraar en vertaler. Onderzoekers noemen als verklaring de al meer dan 3.500 jaar durende joodse beschaving, die veel kennis en wijsheid bevat.
Voor de gedachte dat joden zich positief onderscheiden in denkvermogen en creativiteit bestaat wel voedsel. Een opvallend gegeven is dat mensen van joodse oorsprong verhoudingsgewijs meer Nobelprijzen hebben gekregen dan andere bevolkingsgroepen. Sommige bronnen zoeken de oorzaak in simpele voortrekkerij, vanwege de Holocaust. Ook sympathie van het Noorse Nobelprijsteam voor de joodse zaak wordt als oorzaak genoemd. In publicaties op schrift en op internet is te vinden dat Israël het hoogste percentage universitair geschoolden ter wereld kent.
Joodse lobby: politieke en militaire invloed
Onderwerp van veel speculatie is het buitenproportionele aantal joden dat plaatsen inneemt in overheidsfuncties en de invloed van de zgn. Israël-lobby. Vooral in de Verenigde Staten van Amerika zou de invloed daarvan buiten proporties zijn. Niet alleen extremisten van links en rechts willen ons doen geloven dat joden in de Amerikaanse regering aan de touwtjes trekken. In 2006 verschijnt een studie van twee wetenschappers die probeert de visie te onderbouwen (Harvard and University of Chicago professors Stephen Walt and John Mearsheimer: “The Israel Lobby and U.S. Foreign Policy”). Direct na de verschijning ervan ontstaat in de VS een fel debat. De argumenten variëren van “de zoveelste antisemitische complottheorie” tot “uiterst belangrijke onthullingen”. Veel wetenschappelijke commentatoren zijn het erover eens dat het stuk nauwelijks nieuwe aspecten naar voren brengt.
Wereld in greep
In het kader van geheime, angstaanjagende en onzichtbare joodse macht wordt al eeuwenlang gespeculeerd over de joodse wens tot wereldbeheersing. Een boekwerkje over een joodse samenzwering met als titel De Protocollen van de Wijzen van Sion, vindt nog vandaag gretig aftrek, vóór WO2 in Europa (Duitsland, Polen en Rusland), en nu vooral in de Arabische wereld.
Zondebok
Wellicht vanwege de kwetsbare minderheid die zij altijd hebben ingenomen kregen “de joden” in de loop der eeuwen de schuld van uiteenlopende misstanden. Zo beschuldigde Hitler de joden van de armoede in Duitsland en het ontstaan van WO2. Zowel het bevorderen als het tegenwerken van de Russische revolutie is de joden verweten. Een paar decennia na WO2 kunnen veel omstanders niet accepteren dat de slachtoffers van de Holocaust zich ontwikkeld hebben tot een economisch en militair sterke natie. Zij houden liever vast aan het beeld van een kwetsbare minderheid.
Nieuwe verwijten
In onze tijd zien velen de vorming van de staat Israël en de armoede en onderdrukking van het Palestijnse volk als hoofdoorzaken van het gebrek aan ontwikkeling in de Arabische wereld en zelfs in de islamitische cultuur. Zonder ‘de joden’ en zonder het conflict tussen Israël en de Arabische buurlanden zou de wereld er volgens sommigen beter uitzien. Politici (Ahmadinejad, Iran) aarzelen niet aan te kondigen dat ze uit zijn op de vernietiging van de staat Israël.
Zionistische entiteit
De bezetting van Palestijns gebied – na enkele wrede Arabisch-Israëlische oorlogen – levert het joodse volk verwijten op. Dat er geen vrede is tussen Israël en de Arabische buren ligt volgens veel mensen aan Israël; voor de Arabische bijdrage aan het conflict sluiten zij de ogen. Vijanden van het joodse volk spreken van ´de zionistische entiteit´.
Maatstaf
Veel joden leggen het latje van de kritische beoordeling voor zichzelf – en de staat Israël – hoger dan voor andere landen. De internationale gemeenschap doet hetzelfde. Dat wordt duidelijk als Israël wordt veroordeeld vanwege de bouw van een muur. Veel commentatoren nemen het de regering van Israël uiterst kwalijk dat men de beschuldigingen afwijst. Andere bronnen wijzen erop dat hier met twee maten wordt gemeten. Over de muren en hekken die andere landen bouwen, onder meer om ongewenste buitenlanders tegen te houden, wordt geen VN-veroordeling uitgesproken (Ceuta, Spanje). Van de zo gewenste open grenzen is ook elders nog geen sprake. Dat betreft niet alleen muren van prikkeldraad en beton, maar ook tol-, tarief en handelsmuren (EU). Om over de muur van onverschilligheid voor het enorme leed dat op andere plaatsen in de wereld plaatsvindt, ook in de landen van herkomst van de rechters die Israël hebben veroordeeld, maar te zwijgen.
Bestaansrecht
Voortdurend wordt joden het recht op terugkeer naar hun bijbels-historische land betwist. Zelfs wordt hun ‘historische aanwezigheid’ in het land in twijfel getrokken, hoewel daar overstelpend bewijs voor is. In de hele wereld koesteren mensen een nieuwe heilsverwachting: als kleine stukjes van onze planeet maar vrij worden gemaakt van joden, dan komt alles goed. Beelden van de geringste gebeurtenissen in Israël en Palestina gaan de hele wereld over. Joden hebben leren leven met het besef dat hun volk altijd de schuld krijgt: “Immer sind die Juden schuld”.
Godsmoordenaars
Nog dagelijks brengen mensen in het debat over joden een 2.000 jaar oude beschuldiging ter sprake. De christelijke wereld is al eeuwenlang doordrenkt van afkeer: “ze” hebben immers onze Messias – Jezus Christus – gekruisigd. En riepen ze niet “Zijn bloed kome over ons en onze kinderen”? Bedoeld wordt dat joden zelf om de eeuwenlange discriminatie gevraagd hebben.
Johannes 8 vers 44 (NBV)
“Uw vader is de duivel, en u doet maar al te graag wat uw vader wil.
Hij is vanaf het begin een moordenaar geweest.
Hij hoort niet bij de waarheid, omdat er geen waarheid in hem is. Wanneer hij liegt, spreekt hij zoals hij is:
een aartsleugenaar, de vader van de leugen.”
Deze en soortgelijke nieuwtestamentische Bijbelteksten hebben eeuwenlang een negatieve invloed gehad op de mening van christenen over de joden in hun leefomgeving. Met rampzalige gevolgen.
Bij debatten over ieder ander volk op aarde zou het als ongepast worden gezien, mensen van vandaag handelingen of uitspraken van hun voorvaders – nota bene van tweeduizend jaar terug – aan te rekenen. Nog afgezien van de vraag of de beschreven handelingen en uitspraken feitelijk hebben plaatsgevonden. Sommige bronnen noemen het verschijnsel de ‘ultieme discriminatie’.
Vervangingstheorie
De vroege christelijke kerkleiders ontwikkelen de gedachte dat niet langer de joden maar vanaf nu de christenen het uitverkoren volk van God zijn. Op de rol die kerkleiders – niet alleen van de Kerk van Rome maar ook van protestantse, zoals Luther – hebben gespeeld, komt na WO2 steeds meer kritiek los.
Afbakening
Voor discriminatie van het joodse volk – of religieus dan wel politiek getinte deelgroepen ervan – bestaan diverse aanduidingen: antisemitisme is gericht tegen alle joden, anti-judaïsme tegen de joodse religie, anti-zionisme tegen de aanhangers van het zionisme. Het onderscheid is niet scherp afgebakend; de begrippen overlappen elkaar. Volgens sommige onderzoekers zijn anti-judaïsme en anti-zionisme gevaarlijke vermommingen voor de aloude jodenhaat.
